Gdy myślę o rapowanych brzmieniach w Polsce przed Kazikiem, od razu przychodzi mi do głowy Deuter i utwór „Nie ma ciszy w bloku”. Zespół powstał na początku lat 80. w Warszawie. Zaczynał od punku, lecz z czasem włączył do swojej muzyki także funk, soul i elementy rapu. Koncertował w klubie Hybrydy, a w 1982 roku ruszył w trasę „Rock Galicja” z Dezerterem, Bankiem i Mechem. Rap dopiero docierał wtedy nad Wisłę, więc rytmiczne mówienie do muzyki brzmiało jak świeża, nieco zaskakująca nowinka.
Deuter umieścił „Nie ma ciszy w bloku” na albumie „1987”, który ukazał się w 1988 roku. Dziś utwór stanowi ważny ślad w historii polskiego rapu. Nie był rapem w dzisiejszym, gatunkowym sensie, lecz odważnym przykładem rytmicznej melodeklamacji: głos prowadził beat, a nie tradycyjnie śpiewana melodia. Płyta nie zdobyła wielkiego komercyjnego rozgłosu. Właśnie dlatego lubię wracać do tej historii — pionierskie pomysły nie zawsze od razu trafiają na szczyt list sprzedaży.
Zanim rap podbił Polskę, ktoś odważył się mówić do rytmu
Trzy lata po albumie Deutera Kazik Staszewski wydał solowy debiut „Spalam się” (1991). Połączył na nim rock z rapowanymi fragmentami i pomógł oswoić polskich słuchaczy z takim sposobem śpiewania. Sam jednak podkreślał, że płyta była inspirowana rapem, a nie stanowiła klasycznego rapowego albumu. Jego fascynacja czarną muzyką zaczęła się wcześniej: około 1982–1983 roku poznał nagrania Whodini, Grandmastera Flasha i Sugarhill Gang. Z kolei w drugiej połowie lat 80. zainteresowały go szczególnie połączenia rapu z gitarami, znane między innymi z twórczości Beastie Boys oraz wspólnego nagrania Run-D. Jeśli szukasz podobnych treści, poznaj wiek Eminema i jego wpływ na muzykę i kulturę.M.C. i Aerosmith.
Początki polskiego rapu nie mają jednego, bezspornego autora — i wcale mnie to nie dziwi. Oto odnośnik do posta, w którym poruszyliśmy ten temat. Już w 1988 roku na dziecięcej płycie Voo Voo „Małe Wu Wu” pojawiły się rapowane elementy oraz pierwszy zarejestrowany w polskiej fonografii skrecz. W 1992 roku Liroy nagrywał jako P.M. Cool Lee, a jego „Alboom” z 1995 roku sprzedał się w nakładzie przekraczającym pół miliona egzemplarzy i zdobył poczwórną platynę. Później ukazały się między innymi „Księga Tajemnicza. Prolog” Kalibra 44 (1996) oraz „Skandal” Molesty Ewenement (1998). Zanim jednak rap stał się w Polsce odrębną, mocną sceną, Deuter pokazał, że można mówić do rytmu — choć niewielu zdawało sobie wtedy sprawę, jak ważny okaże się ten krok.
Kazik Staszewski i «Spalam się»: przełom czy chwyt marketingowy?
Kiedy wracam do „Spalam się”, słyszę album igrający z granicami. Kazik połączył gitarowe brzmienie z rytmiczną, mówioną melodeklamacją, zanim polski rap zyskał wyraźną scenę. Wydana w 1991 roku płyta pokazała, że można prowadzić polski tekst blisko beatu, nie udając amerykańskiego rapera. Jej siła tkwi w swobodzie: to nie podręcznik hip-hopu, lecz autorski eksperyment artysty zafascynowanego rytmem.
Hasło promujące album — „Pierwszy raper ze Wschodu!” — przyciągało uwagę, ale trudno uznać je za bezsporny werdykt historyczny. Wcześniej rapowane elementy pojawiały się u Deutera, a na albumie Voo Voo „Małe Wu Wu” zarejestrowano nawet skrecz. Do tej historii należy też Frank Kimono z charakterystyczną melodeklamacją. Sam Kazik nie uważał się za rapera i podkreślał, że „Spalam się” jedynie czerpało inspirację z rapu. Dlatego widzę w sloganie sprytny chwyt marketingowy, który wzbudził zainteresowanie, a nie dowód bezdyskusyjnego pierwszeństwa.
Płyta, która oswoiła rap i wciąż rozpala dyskusje
Mimo to chwytliwa promocja nie umniejsza znaczenia albumu. Gdy polski rap dopiero szukał własnego języka, „Spalam się” pomogło słuchaczom oswoić połączenie mówionego wokalu, rytmicznego podkładu i rockowej energii. Kazik opowiadał o fascynacji czarną muzyką, a także o wpływie, jaki wywarło na niego łączenie rapu z ciężkimi gitarami — między innymi u Beastie Boys oraz w „Walk This Way” Run-D.M.C. i Aerosmith. Płyta zebrała dobre recenzje: „Tylko Rock” chwalił jej dojrzałość i inwencję. Dziś oryginalne wydania osiągają na aukcjach ceny liczone w tysiącach złotych.
Na znaczenie albumu składa się kilka elementów:
- połączenie mówionego wokalu, rytmicznego podkładu i rockowej energii;
- inspiracje rapem oraz ciężkimi gitarami, m.in. twórczością Beastie Boys i Run-D.M.C.;
- pozytywne recenzje, które doceniały dojrzałość i inwencję płyty;
- trwałe zainteresowanie kolekcjonerów oryginalnymi wydaniami.
Czy „Spalam się” było przełomem, czy chwytem marketingowym? Dla mnie — jednym i drugim, choć w różnych proporcjach. Nie uznaję Kazika za pierwszego rapera w Polsce, bo wcześniejsze próby i inspiracje również należą do tej złożonej historii. Jednak jego solowy debiut nagłośnił pomysł rapowania po polsku i otworzył szerszą dyskusję o tym, czym może być rap. A chwytliwa naklejka zadziałała — między innymi dlatego wciąż rozmawiamy o tej płycie.
Ciekawostka: promocyjne hasło „Pierwszy raper ze Wschodu!” na okładce „Spalam się” było bardziej reklamową prowokacją niż historycznym rozstrzygnięciem — i właśnie dlatego do dziś podsyca dyskusje o początkach polskiego rapu.
Liroy i «Alboom»: sukces, który wyniósł polski rap do mainstreamu
Kiedy myślę o chwili, w której polski rap przebił się do szerokiej publiczności, od razu wracam do „Alboomu” Liroya. A skoro o tym mówimy to poznaj wpływ i kontrowersje wokół Quebonafide. Piotr Marzec wydał album w 1995 roku, a jego sprzedaż przekroczyła pół miliona egzemplarzy. Płyta zdobyła też poczwórną platynę. Taki wynik trudno było zignorować nawet osobom, które nie śledziły hip-hopu. Rap przestał być ciekawostką z obrzeży muzycznego świata: trafił do sklepów, radia i codziennych rozmów.
„Alboom” odniósł sukces także dlatego, że Liroy rapował po polsku — z energią i bez przepraszania za własny styl. Wcześniej w kraju również eksperymentowano z hip-hopem: Deuter nagrał „Nie ma ciszy w bloku”, Voo Voo umieściło rapowane fragmenty na płycie „Małe Wu Wu”, a Kazik połączył rap z rockiem na „Spalam się”. Jednak to Liroy dotarł do ogromnej publiczności i osiągnął komercyjny wynik, który pokazał wydawcom, że polski rap może sprzedawać się masowo.
Rap po polsku podbił serca setek tysięcy słuchaczy
Po sukcesie Liroya cała scena zaczęła wyraźniej rosnąć. Kaliber 44 proponował psychodeliczne, eksperymentalne brzmienie, Wzgórze Ya-Pa-3 rozwijało rapową energię, a Molesta Ewenement opowiadała o miejskiej codzienności. Jej album „Skandal” z 1998 roku stał się ważnym punktem odniesienia. Ten kontrast szczególnie przyciąga uwagę: „Alboom” oswoił rap w mainstreamie, a kolejne składy pokazały różnorodność tej muzyki.
Debaty o tym, kto był „pierwszy”, zapewne nigdy całkiem nie ucichną. Jedni wskażą Kazika, inni Liroya, Deutera albo wcześniejsze próby inspirowane amerykańskim hip-hopem. Ja postrzegam „Alboom” przede wszystkim jako przełom w zasięgu: płyta udowodniła, że rap po polsku może dotrzeć do setek tysięcy słuchaczy. W rezultacie hip-hop zyskał mocniejszą pozycję w krajowej muzyce, a następne pokolenia raperów mogły zaczynać na znacznie szerszym boisku.
Ciekawostka: „Alboom” ukazał się nakładem BMG — sukces płyty pokazał dużym wytwórniom, że polski rap może być nie tylko muzycznym eksperymentem, lecz także komercyjnym przebojem.
Kaliber 44 i Molesta Ewenement: różne oblicza rapu lat 90.
Kaliber 44 i Molesta Ewenement wyznaczały dwa różne kierunki polskiego rapu lat 90. Poniżej przedstawiamy ich najważniejsze cechy, przełomowe albumy oraz rolę, jaką odegrały w rozwijającej się scenie.
- Kaliber 44 — eksperyment i psychodelia. Zespół Joki i Abradaba wyróżniał się nietypowymi tekstami oraz psychodelicznym brzmieniem. Wydana w 1996 roku „Księga Tajemnicza. Prolog” uchodziła za innowacyjną i zdobyła uznanie fanów oraz krytyków. Dla wielu słuchaczy była jednym z pierwszych albumów, które pokazały polski rap w wyrazistej, autorskiej formie.
- Molesta Ewenement — warszawski realizm. Grupa opowiadała o codzienności i życiu na warszawskich ulicach, stawiając na surowy, bezpośredni przekaz. Wydany w 1998 roku „Skandal” uchodzi za kamień milowy polskiego rapu, ponieważ słuchacze odnajdywali w nim obraz rzeczywistości lat 90.
- Dwa oblicza rozwijającej się sceny. Kaliber 44 dowodził, że rap może dawać przestrzeń muzycznym eksperymentom i nieoczywistym tekstom. Z kolei Molesta budowała swoją siłę na realistycznych opowieściach o miejskim życiu. Oba zespoły pomogły w połowie i pod koniec lat 90. ugruntować rap jako odrębny nurt w Polsce.
- Szerszy kontekst początków. Historia polskiego rapu nie ma jednego bezspornego początku. Już w latach 80. pojawiały się inspiracje i próby łączenia rapu z innymi stylami, między innymi na nagraniach Deutera, Voo Voo i Kazika. W kolejnej dekadzie gatunek zdobywał popularność w bardziej rozpoznawalnej formie dzięki Liroyowi, Wzgórzu Ya-Pa-3 i Molestcie. Sukces „Alboomu” Liroya z 1995 roku przyczynił się do jego szerokiej popularyzacji, a „Księga Tajemnicza. Prolog” i „Skandal” ukazały różnorodność kolejnych odsłon polskiego rapu.
Źródła:
- https://queshop.pl/blog/kto-zapoczatkowal-rap-w-polsce
- https://glamrap.pl/poczatek-polskiego-rapu-video-1992-97/
- https://glamrap.pl/kto-byl-pierwszym-raperem-w-polsce-liroy-odpowiada/
- https://zloteprzeboje.pl/rozrywka/to-nie-kazik-byl-pierwszy-oni-rapowali-przed-nim
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Rap
FAQ - Najczęściej zadawane pytania
Kto był pionierem rapu w Polsce?Nie ma jednego bezspornego pioniera. Do wczesnych artystów łączących rapowane elementy z innymi stylami należeli Deuter, Voo Voo i Kazik Staszewski.
Jaki utwór Deutera jest ważnym śladem początków polskiego rapu?To „Nie ma ciszy w bloku”, umieszczone na albumie „1987”, wydanym w 1988 roku. Utwór wykorzystywał rytmiczną melodeklamację, choć nie był rapem w dzisiejszym, gatunkowym sensie.
Dlaczego „Spalam się” Kazika nie rozstrzyga, kto pierwszy rapował w Polsce?Album z 1991 roku łączył rock z rapowanymi fragmentami, ale Kazik określał go jako inspirowany rapem, a nie klasyczny album rapowy. Wcześniej rapowane elementy pojawiły się między innymi u Deutera i na płycie Voo Voo „Małe Wu Wu”.
Jakie znaczenie miał album Liroya „Alboom”?Wydany w 1995 roku „Alboom” sprzedał się w nakładzie przekraczającym pół miliona egzemplarzy i zdobył poczwórną platynę. Jego sukces pokazał, że polski rap może dotrzeć do masowej publiczności.
Czym różniły się „Księga Tajemnicza. Prolog” Kalibra 44 i „Skandal” Molesty Ewenement?Kaliber 44 stawiał na eksperyment, nietypowe teksty i psychodeliczne brzmienie, natomiast Molesta Ewenement przedstawiała surowe, realistyczne opowieści o warszawskiej codzienności.
